Boombeheer in de gemeente: zo organiseer je het

Wat boombeheer in een gemeente inhoudt

Boombeheer is al het werk dat nodig is om de bomen van een gemeente veilig, gezond en in aantal op peil te houden. Dat is meer dan snoeien. Je weet welke bomen er staan, je controleert ze, je plant onderhoud in en laat het uitvoeren, je vervangt wat wegvalt, en je legt vast wat je hebt gedaan.

Dat laatste hoort erbij omdat de gemeente eigenaar is van de bomen op haar grond. Wie een boom bezit, heeft een zorgplicht: je moet redelijke maatregelen nemen om schade te voorkomen, en je moet dat achteraf kunnen laten zien. Hoe dat juridisch zit, lees je in het artikel over de zorgplicht voor bomen.

Boombeheer is ook een financiële en politieke taak. Bomen geven schaduw en verkoeling, ze kosten elk jaar onderhoud, en inwoners letten scherp op elke kap. Een gemeente die haar bomen goed kent, kan uitleggen waarom ze iets doet, en wat het kost om het niet te doen.

Van beleid naar beheerplan

Boombeheer staat meestal in een paar documenten, van algemeen naar concreet. De namen verschillen per gemeente, de lagen niet:

Bomenbeleidsplan

De visie voor de lange termijn, meestal vastgesteld door de raad: hoeveel en welke bomen de gemeente wil, waar ze bomen beschermt, en hoe ze omgaat met kap, herplant en bomen bij bouwprojecten.

Boombeheerplan

De uitwerking voor de beheerder: welke bomen er staan, hoe vaak je welke groep controleert, welk onderhoud elke groep krijgt, en wat dat per jaar aan werk en geld vraagt.

Regels voor kap

Wanneer voor het kappen van een boom een vergunning nodig is. Binnen de bebouwingscontour houtkap bepaalt de gemeente dat zelf, in het omgevingsplan. Daarbuiten gelden de landelijke regels, met de provincie als bevoegd gezag.

Bestek of contract

De afspraken met de aannemer die het werk uitvoert: welk werk, tegen welke prijs, aan welke kwaliteitseisen het moet voldoen en hoe je dat controleert.

De regels voor houtkap onder de Omgevingswet staan uitgelegd bij het Informatiepunt Leefomgeving. Voor de kwaliteitseisen aan het werk zelf verwijzen veel gemeenten in hun bestek naar Handboek Bomen van het Norminstituut Bomen.

Een beheerplan is net zo goed als het bestand waarop het rust. Staat de helft van de bomen er niet in, of met een conditie van tien jaar geleden, dan plan je op gevoel. In IDA Bomen staat dat bestand op één kaart, en staan bij elke waarde de datum en de bron.

De cyclus van boombeheer

Boombeheer is cyclisch: hetzelfde rondje, telkens opnieuw, waarbij elke stap de basis legt voor de volgende.

1. Inventariseren

   Je legt vast welke bomen er staan, met soort, afmetingen en plek. Daarna houd je het bestand bij: nieuwe aanplant erin, gekapte bomen eruit.

2. Controleren

   Een boomveiligheidscontrole geeft elke boom een veiligheidsklasse en een advies. Hoe vaak je controleert, leg je vast in je beheerplan, per groep bomen en naar risico.

3. Plannen

   Uit de adviezen en het reguliere onderhoud volgt het werk voor het komende jaar: begeleidingssnoei bij jonge bomen, onderhoudssnoei, kap, nader onderzoek. Urgente maatregelen gaan voor.

4. Uitvoeren

   Een eigen ploeg of een aannemer voert het werk uit en meldt per boom wat er is gedaan.

5. Beoordelen en bijwerken

   Je controleert het werk, verwerkt de uitkomst in het bestand en sluit de maatregel af. Pas dan is de boom weer actueel.

6. Vervangen

   Voor bomen die wegvallen plant je nieuwe aan, met nazorg in de eerste jaren. De nieuwe boom komt in het bestand, en de cyclus begint opnieuw.

In IDA is elke ronde uit deze cyclus een project: een groep bomen, een type zoals BVC, snoeien of aanplanten, en een formulier. Wat er bij de controle precies wordt vastgelegd, staat in wat een boomveiligheidscontrole is. Hoe je aan een betrouwbaar bestand komt, lees je in je bomenbestand in kaart brengen.

Wie wat doet

In een kleine gemeente is het één persoon met een aannemer, in een grote een team. De rollen zijn dezelfde:

• De boombeheerder is verantwoordelijk voor het bestand en het beheerplan. Hij bepaalt welk werk er komt en beoordeelt wat terugkomt.
• De boomcontroleur voert de controles uit, in dienst van de gemeente of van een adviesbureau.
• De aannemer voert snoei, kap en aanplant uit, vaak op basis van een bestek voor meerdere jaren.
• De toezichthouder controleert het werk buiten namens de gemeente.
• Bestuur en raad stellen beleid en budget vast, en krijgen de vragen van inwoners.

In IDA werkt de aannemer in jouw bestand, met toegang tot alleen zijn eigen projecten. Hoe je die samenwerking inricht, lees je in samenwerken met een aannemer.

Waar het in de praktijk misgaat

Op papier klopt het vaak. Het schuurt in de uitvoering, en meestal op dezelfde plekken:

• Het bestand loopt achter. Er is gekapt en geplant, maar het register weet het niet. De volgende controleur zoekt bomen die er niet meer staan.
• Bevindingen blijven liggen. De controle is gedaan en het rapport is binnen, maar niemand ziet welke risicobomen nog geen maatregel hebben gekregen. Juridisch is dat de zwakste plek: je wist het, en je deed niets.
• De kennis zit in hoofden. Eén collega weet waarom die laan anders wordt gesnoeid. Gaat hij weg, dan gaat die kennis mee.
• Elke aannemer levert anders aan. Een spreadsheet hier, een pdf daar. Het verwerken kost tijd, en intussen is het bestand niet actueel.
• Het budget heeft geen onderbouwing. Zonder cijfers over conditie, leeftijd en achterstand is elke begrotingsronde een onderhandeling op gevoel.

Verantwoording afleggen

Vroeg of laat komt de vraag: van een raadslid, een inwoner, een verzekeraar of een rechter. Een gemeente die haar boombeheer op orde heeft, kan zonder zoeken vier dingen laten zien:

• Per boom: wanneer hij is gecontroleerd, door wie, wat er is gezien en wat er daarna is gedaan.
• Voor het hele bestand: hoeveel bomen er staan, in welke conditie, en hoeveel maatregelen openstaan.
• In de tijd: of de achterstand groeit of krimpt.
• Over het geld: wat het onderhoud kost, en wat uitstel betekent.

Het eerste is voor de schadeclaim, de andere drie zijn voor de begroting en de raad. IDA exporteert voor dat eerste de tijdlijn van een boom als PDF, met foto's en goedgekeurde afwijkingen. Na een storm komen ze samen. Wat er dan van je wordt verwacht, staat in het artikel over stormschade aan bomen.

Boombeheer in IDA

IDA is boombeheer software voor gemeenten en hun aannemers. Het volgt de cyclus hierboven. Je bestaande bomenbestand zetten wij voor je over, of het nu een shapefile uit je GIS is of een Excel-lijst. Dat hoort bij de onboarding. De controleur of de aannemer vult het formulier van zijn project in het veld in, op telefoon of tablet.

Wat terugkomt, beoordeel je. Nieuwe bomen uit een inventarisatie en afwijkingen van het bestand komen in een wachtrij, en staan pas na jouw goedkeuring in het register. Elke waarde van een boom behoudt zijn herkomst: uit welke controle of welk project hij komt, van wie en van wanneer.

Voor de verantwoording kleur je de kaart op opvolging, zodat openstaande risicobomen opvallen. Opgeslagen selecties staan als grafiek op het dashboard: het verloop van de achterstand, of de verdeling per wijk. In de planning zie je de projecten per type op een tijdbalk, en wat te laat is. En met een ingelezen RAW-bestek rekent IDA de kosten van een selectie bomen door met de prijzen uit je contract.

De frequentie bepaal je in je beheerplan. Met een opgeslagen selectie, zoals alle bomen waarvan de laatste controle ouder is dan de termijn uit je beheerplan, zie je welke bomen aan de beurt zijn.

Bekijk IDA in een demo