Handboek Bomen 2026 en 2022: wat het is en wat verandert

Wat Handboek Bomen is

Handboek Bomen is de standaard van Norminstituut Bomen voor werk aan bomen in de openbare ruimte. Het instituut noemt het zelf "de norm voor het verbeteren van de kwaliteitszorg rond bomen": een verzameling gestandaardiseerde kwaliteitseisen, richtlijnen en normen voor werkzaamheden in, rond en met bomen. Van ontwerp en aanplant tot snoei, boomveiligheidscontrole, taxatie en dataregistratie.

Het handboek is geen leerboek maar een afsprakenboek. Een opdrachtgever verwijst ernaar in een bestek of contract, en daarmee ligt vast aan welke eisen het werk moet voldoen en hoe dat wordt beoordeeld. Norminstituut Bomen noemt zelf als toepassingen: contractspecificatie, inkoop van bomen en substraten, kwaliteitsborging, de leidraad voor de inrichting van de openbare ruimte, boombeleid en boombeheer. IDA Bomen werkt volgens Handboek Bomen, van de klassen in het formulier tot het kroonvolume. Wie het handboek kent, herkent de velden en de klassen.

Wie het maakt en hoe je eraan komt

Norminstituut Bomen geeft het handboek uit en herziet het elke vier jaar. De inhoud wordt gevalideerd door een commissie van opdrachtgevers, opdrachtnemers en opleiders. Een wijziging wordt getoetst aan de rest van het boek, zodat eisen in het ene hoofdstuk niet botsen met die in het andere.

Je gebruikt het handboek met een licentie. Licentiehouders krijgen een gedrukt exemplaar en lezen het online in de Kennisbank van Norminstituut Bomen. Eind 2024 telde het instituut volgens vakblad Boomzorg bijna 500 licentiehouders, waaronder 270 gemeenten.

Is Handboek Bomen verplicht?

Nee, niet bij wet. Handboek Bomen is een private norm. Het wordt bindend op het moment dat je ernaar verwijst: in een bestek, een raamcontract, een leidraad voor de openbare ruimte of je eigen bomenbeleid. Vanaf dat moment kan een aannemer erop worden afgerekend, en jij als opdrachtgever ook.

Let bij die verwijzing op de editie. Een contract dat "Handboek Bomen 2022" noemt, blijft naar die editie verwijzen tot je iets anders afspreekt. Bij de lancering van de editie 2026 herinnerde Norminstituut Bomen licentiehouders eraan de editie 2022 te downloaden. Voor lopende contracten blijft dat het boek waar je op terugvalt.

Wat erin staat: twintig hoofdstukken

De edities 2022 en 2026 hebben dezelfde opbouw: een hoofdstuk met aanvullende bepalingen en daarna twintig hoofdstukken in drie delen.

Ontwerp en realisatie

Hoofdstuk 1 tot en met 7: bomenontwerp, werken rond bomen, leveren van boomsubstraten, aanleg van groeiplaatsen, leveren van (laan)bomen, planten, en nazorg en hergroeigarantie.

Beheer en zorgplicht

Hoofdstuk 8 tot en met 13: snoeien, specifieke (vorm)snoei, boomveiligheidscontrole, boomveiligheidsonderzoek, kappen en stobben rooien, en verplanten.

Inventarisatie, taxatie en onderzoek

Hoofdstuk 14 tot en met 20: dataregistratie, boomwaarde, Bomen Effect Analyse (BEA), verplantbaarheidsonderzoek, groeiplaatsonderzoek, kwaliteitsbeoordeling, en de bomenbalans met de Landelijke Bomennorm.

Voor beheerders zijn twee hoofdstukken dagelijkse kost: hoofdstuk 10 over de boomveiligheidscontrole en hoofdstuk 14 over dataregistratie. Bij die twee hoort ook het certificaat Data Inspecteur Bomen van Norminstituut Bomen, voor wie boomveiligheidscontroles uitvoert en digitaal registreert. Het is drie jaar geldig.

Wat de editie 2022 bracht

Handboek Bomen 2022 werd op 19 mei 2022 gelanceerd in Gouda. Er kwamen drie hoofdstukken bij: groeiplaatsonderzoek, kwaliteitsbeoordeling en bomenbalans. De grootste verandering zat in de maat waarmee je bomen telt. Het boomkroonvolume (BKV) werd de rode draad van het boek.

BKV is het volume van de kroon in kubieke meters: wat een boom nu heeft, of kan krijgen als hij boven en onder de grond genoeg ruimte heeft. Het handboek berekent het uit twee kenmerken in je register: de boomhoogteklasse en de boomkroondiameterklasse. De gedachte erachter is eenvoudig. Het aantal bomen zegt weinig over wat ze doen voor koelte, lucht en water. Eén grote, gezonde boom levert meer dan tien kleine. Wie een monumentale boom vervangt door één jonge boom, houdt het aantal gelijk en verliest het grootste deel van het kroonvolume. IDA berekent het kroonvolume volgens Handboek Bomen en toetst het aan de hoogtemetingen van het AHN. Naast de schatting uit je register zie je dus wat er werkelijk is gemeten.

Wat er nieuw is in de editie 2026

Handboek Bomen 2026 is de huidige editie. Norminstituut Bomen lanceerde hem op 21 mei 2026 op de Landelijke Gebruikersdag in Den Bosch. Volgens het instituut zijn de technische eisen niet gewijzigd, maar waar nodig aangescherpt. Wat wel veranderde:

• Eén uitgave, twee boeken. De normen en kwaliteitseisen staan los van de toelichting. Links lees je wat er geëist wordt, rechts de uitleg en duiding. Het eisendeel is daardoor veel dunner: in de inhoudsopgave die het instituut bij de lancering toonde, begint de definitielijst in 2022 op pagina 432 en in 2026 op pagina 255.
• De Landelijke Bomennorm is opgenomen. Hoofdstuk 20 heet nu "Bomenbalans en Landelijke Bomennorm". De norm drukt het bomenbestand van een gebied uit in BKV per vierkante meter en in boomkroonbedekking, in vier niveaus. Het hoogste niveau, de streefwaarde, is minstens 2,2 m³ BKV per m² en 30 procent boomkroonbedekking of meer.
• Een aangescherpte, gevalideerde definitielijst, die in de Kennisbank bij de hand is terwijl je leest.
• Een gevalideerde bomensortimentslijst met circa 800 soorten, met per soort de boomgrootte, via de Kennisbank.
• Meer nadruk op data. De kenmerken zijn afgestemd op IMBOR, en er is een Standaard Uitwisselingsformaat (SUF) Handboek Bomen om bomendata tussen systemen uit te wisselen.
• Rekenmodellen en waarde. De modellen van het rekenprogramma Boommonitor voor BKV en groeiplaats zijn opgenomen, en voor de waarde van de baten van bomen in euro's verwijst het handboek naar EuroTrees.
• Andere hoofdstuknamen. Hoofdstuk 15 heet "Boomwaarde" in plaats van "Boomtaxatie", hoofdstuk 12 "Kappen bomen en rooien stobben" in plaats van "Vellen bomen en rooien stobben".

Meer dan dit heeft Norminstituut Bomen niet openbaar gemaakt. Wat er per eis is aangescherpt, lees je in het handboek zelf. Het bericht over de lancering staat op de site van het instituut.

Wat het betekent voor je bomenbestand

De lijn van 2022 naar 2026 is duidelijk: het handboek gaat steeds meer over data. Voor een beheerder volgen daar vier dingen uit.

• Registreer in de klassen van het handboek. Boomhoogteklasse, stamdiameterklasse en kroondiameterklasse zijn de invoer voor BKV, bomenbalans en Bomennorm. Een register met eigen klassen moet je eerst omrekenen.
• Houd je bestand compleet en actueel. Een bomenbalans laat zien hoeveel bomen en hoeveel kroonvolume er in een project staan, bijkomen en verdwijnen. Dat kan alleen als de nulmeting klopt. Zie een bomenbestand in kaart brengen.
• Zorg dat je data uitwisselbaar zijn. Aannemers en adviesbureaus leveren gegevens aan en nemen ze af. Vraag bij boombeheersoftware naar open exportformaten en naar de aansluiting op IMBOR. In IDA exporteer je je bomenbestand zelf, naar shapefile, Excel en de andere gangbare formaten.
• Kies bewust een editie in nieuwe contracten, en noem hem bij naam.

Handboek Bomen in IDA

Het standaardformulier voor de boomveiligheidscontrole in IDA gebruikt de kenmerken en klassen die boomcontroleurs uit het handboek kennen: veiligheidsklasse, conditie, boomsoort, stamdiameterklasse, boomhoogteklasse, gebreken per deel van de boom, opkroonhoogte, urgentie en beheeradvies. Onder elke waarde staat uit welke controle hij komt en van wanneer.

Het kroonvolume toont IDA op een dashboard. Je ziet het totaal, het verloop in de tijd, en welk deel van het eindbeeld er al staat.

Met een export per project kan een aannemer of adviesbureau verder met je gegevens.

Bekijk het kroonvolume in een demo