Zorgplicht bomen voor gemeenten: wat je doet en vastlegt

Wat de zorgplicht voor bomen inhoudt

De zorgplicht voor bomen is de plicht van de eigenaar om te doen wat redelijk is om te voorkomen dat een boom of tak schade of letsel veroorzaakt. Voor een gemeente gaat het om alle bomen in eigendom: langs wegen, in parken, op pleinen en schoolroutes. In de praktijk komt het neer op drie dingen: regelmatig controleren, ingrijpen als je een gebrek vindt, en dat allebei vastleggen.

Het woord zorgplicht staat in geen enkele wet over bomen. De plicht volgt uit artikel 6:162 van het Burgerlijk Wetboek, de onrechtmatige daad. Onrechtmatig is volgens dat artikel ook een doen of nalaten in strijd met "hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt". Een eigenaar die zijn bomen niet controleert, of een bekend gebrek laat zitten, laat iets na dat van hem verwacht mag worden.

Even belangrijk is wat de zorgplicht niet is. Je bent niet aansprakelijk alleen al omdat het jouw boom is. Ook een gezonde, goed beheerde boom kan een tak verliezen. De vraag is steeds of je als eigenaar tekort bent geschoten.

Wanneer een gemeente aansprakelijk is

De rechter beoordeelt of de gemeente de maatregelen heeft genomen die van een zorgvuldige boomeigenaar op die plek mochten worden verwacht. Daarbij gebruikt hij de maatstaf uit het Kelderluik-arrest. Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden vatte die in een bomenzaak uit 2020 samen in vier punten:

• hoe waarschijnlijk het is dat mensen niet opletten: wie onder een boom wacht of parkeert, kijkt niet naar de kroon;
• hoe groot de kans is dat daardoor een ongeval ontstaat;
• hoe ernstig de gevolgen kunnen zijn;
• hoe bezwaarlijk het is om veiligheidsmaatregelen te nemen.

Plek en gebruik wegen dus zwaar. Dezelfde boom vraagt op een drukke opstapplaats meer zorg dan aan een stille landweg.

De bewijslast ligt in beginsel bij degene die schade heeft: die moet met concrete feiten onderbouwen dat de gemeente haar zorgplicht heeft geschonden. Reken je daar niet rijk mee. De gemeente moet zo'n verwijt gemotiveerd kunnen weerleggen, en dat lukt alleen met gegevens. In een zaak over een gemeentelijke groenstrook miste de rechtbank Oost-Brabant in 2020 precies dat: van de gemeente mocht "een gemotiveerd verhaal" worden verwacht dat er wel onderhoud was gepleegd, en dat verhaal bleef uit. IDA Bomen bewaart die gegevens per boom: elke controle en elke maatregel, met datum en persoon.

Algemene zorgplicht, verhoogde zorgplicht en onderzoeksplicht

In bomenbeleid en vakliteratuur is de zorgplicht opgedeeld in drie delen. Het zijn geen wettelijke termen, maar gemeenten gebruiken ze breed om hun beleid op te bouwen.

Algemene zorgplicht

Je onderhoudt je bomen regelmatig en systematisch en laat ze periodiek controleren op gebreken. Dit geldt voor elke boom.

Verhoogde zorgplicht

Bij verhoogde gevaarzetting controleer je vaker. Dat hangt af van de toestand en de grootte van de boom, de plek en hoe druk het er is: een drukke weg, een schoolplein, een terras.

Onderzoeksplicht

Zijn er uitwendige gebreken of aanwijzingen voor een verborgen gebrek gevonden, dan moet je die boom nader onderzoeken. Een tweede keer kijken is dan niet genoeg.

Twee uitspraken: Zutphen en Hilversum

Twee arresten van hetzelfde hof, uit hetzelfde jaar, laten zien waar de grens ligt.

Zutphen: aansprakelijk. In juli 2015 brak een hoofdtak uit een grote paardenkastanje bij de opstapplaats van de fluisterboot. Een wachtende vrouw raakte ernstig gewond. De boom was al in 2012 als risicoboom aangemerkt. In 2013 en 2014 was hij niet gecontroleerd. In februari 2015 adviseerde een boomtechnisch bureau nader onderzoek vanwege het risico op stambreuk. Eind mei kwam er een melding dat de boom er slecht aan toe was. De gemeente herhaalde de visuele controle en zette de boom op de kaplijst voor het najaar, maar nam tot die tijd geen maatregelen. Het hof oordeelde dat de gemeente "doortastender" had moeten optreden en diepgaander onderzoek had moeten doen, juist op zo'n drukke plek. De Hoge Raad verwierp het cassatieberoep op 19 november 2021.

Hilversum: niet aansprakelijk. In augustus 2017 viel bij harde wind een zware tak van een esdoorn op een geparkeerde auto. De boom was in juni 2015 gecontroleerd door een boomspecialist, zonder bevindingen die vaker controleren nodig maakten. De eigenaren van de auto konden niet onderbouwen waarom de gemeente de boom daarna vaker had moeten onderzoeken. De schade bleef voor hun rekening.

Het verschil zit niet in de boom maar in het dossier. Hilversum kon een beleid laten zien, een controle met datum en een uitkomst. Zutphen had een advies gekregen en het niet opgevolgd. Een bekend gebrek zonder opvolging is de slechtste positie waarin je als eigenaar kunt zitten.

Wat je vastlegt

Leg per boom in elk geval vast wat ook in een boomveiligheidscontrole wordt genoteerd. De publicatie Boomveiligheidsregistratie in de kennisbank van CROW noemt:

• de datum van de controle en de naam van de controleur;
• de gebreken, met de plek aan de boom, en de mogelijke gevolgen;
• de veiligheidsklasse: boom zonder gebreken, attentieboom of risicoboom;
• de maatregel met een urgentie;
• opmerkingen.

Dat is de helft. De andere helft is wat er daarna gebeurde:

• wanneer de maatregel is uitgevoerd, en door wie;
• de uitkomst van nader onderzoek;
• meldingen van bewoners en wat je ermee hebt gedaan;
• het beleid zelf: welke frequentie voor welke bomen, en waarom.

Bewaar ook de controles waarbij niets is gevonden. "Gecontroleerd, geen gebreken" is precies de regel die je nodig hebt als er later een tak valt. In IDA staat elke controle in de tijdlijn van de boom, ook die zonder bevindingen. Alles begint bij een compleet bestand: een boom die niet in het register staat, wordt ook niet gecontroleerd. Lees daarvoor hoe je een bomenbestand in kaart brengt.

Van beleid naar bewijs

1. Beleid vastleggen

   Bepaal per type boom en plek hoe vaak je controleert, en laat dat vaststellen. Je frequentie moet uit te leggen zijn.

2. Controleren

   Laat de rondes uitvoeren volgens dat beleid en leg elke boom vast, ook die zonder gebreken.

3. Opvolgen

   Zet elk advies om in werk met een termijn. Kan een maatregel niet meteen, neem dan een tussenmaatregel en leg vast waarom: afzetten, dood hout weghalen, vaker controleren.

4. Aantonen

   Zorg dat je per boom in een paar minuten kunt laten zien wat je wist, wanneer je het wist en wat je hebt gedaan.

Het werk ligt vaak bij een aannemer, de zorgplicht blijft bij jou als eigenaar. Spreek daarom af dat de aannemer in jouw register vastlegt en niet in een eigen bestand. In IDA krijgt hij toegang per project en legt hij vast bij de boom, in jouw register. Meer daarover staat in samenwerken met een aannemer en in boombeheer voor gemeenten.

De zorgplicht aantonen met IDA

IDA is gebouwd rond de vraag die een rechter of verzekeraar stelt: wat wist je, en sinds wanneer. Bij elke waarde van een boom staat de herkomst, met datum en persoon. Je ziet of een veiligheidsklasse uit de laatste controle komt, uit een melding van de aannemer of nog uit je oude bestand. Een BVC-ronde is een project met het BVC-formulier. De controleur vult het in op telefoon of tablet, en het resultaat staat daarna in de tijdlijn van de boom. Eerdere waarden blijven bewaard.

De tijdlijn exporteer je per boom als PDF, met foto's en goedgekeurde afwijkingen. Ziet een medewerker in het veld iets dat niet klopt met het register, dan meldt hij een afwijking met verplichte bewijsfoto's. Die telt pas nadat een beheerder hem heeft goedgekeurd.

Voor de opvolging kleur je de kaart op veiligheidsklasse of op opvolging, en zet je op het dashboard een grafiek van de risicobomen die nog wachten. Met een selectie op de datum van de laatste controle zie je welke bomen aan de beurt zijn. Het beleid blijft van jou, het bewijs staat in het register.

Hoe dat op de dag zelf gaat, van aansprakelijkstelling tot geëxporteerd dossier, lees je in het praktijkscenario over het boomdossier bij een schadeclaim. En hoe je een volgorde aanbrengt als er meer risicobomen zijn dan budget, staat in risicobomen prioriteren.

Bekijk een boomdossier in een demo